Yeri: Bursa İli'nin güneybatısında, Nilüfer İlçesi'nin batısında Akçalar Belediyesi'nin 2 km kadar doğusunda yer almaktadır. Höyüğün bulunduğu alan Akçalar Sırtı Mevkii adıyla bilinmektedir.

Konumu ve Çevresel Özellikleri: Yerleşme, Hasanağa Organize Sanayi Sitesi'nin yakınında yer almaktadır. Kazı çalışmaları sırasında, yerleşmenin üst tabakalarının tarım faaliyetleri nedeniyle tahrip olduğu görülmüştür. Bunların yanısıra proje aşamasında olan Bursa-İzmir otoyolunun höyüğün bulunduğu alandan geçeceği bildirilmektedir.

Araştırma ve Kazı: İstanbul Üniversitesi Prehistorya Anabilim Dalı'ndan Necmi Karul başkanlığında 2004 yılında kurtarma kazılarına başlanmıştır.

Tabakalanma: Höyük üst konisindeki çalışmalar 15-16-17 H ve 15-16 I olmak üzere 5 açma biriminde toplam 450 metrekarelik bir alanda gerçekleştirilmiştir. Höyük üst konisinin 150 m kadar güneyinde, düze yakın bir görünümü olan güney kazı alanında ise bir açmada çalışılmıştır. Yağmur sularının oluşturduğu doğal bir su kanalının derinliğinden faydalanılan 30 L açmasında, önce 10x2 m boyutlarında bir alanda kazı yapılmaya başlanmış, daha sonra açmanın boyutları daraltılarak 4x2 m'lik bir alanda derinleşilmiştir. Malzeme üzerinde yapılan ilk değerlendirmeler sonucuna höyükteki yerleşimin Neolitik Çağ'da başladığı, Son Neolitik'den sonra hemen hemen aynı yerde yeniden kurulduğu ve burada İlk ve Orta Kalkolitik boyunca yerleşilmiş olduğu belirtilmektedir.

Buluntular:
Mimari: Höyük üst konisindeki kazı alanın en kuzeybatısında bulunan 15 H açmasında tarım toprağının hemen altında yanmamış bir yapı kalıntısı ve taş temeller ortaya çıkartılmıştır. Açmanın kuzeybatı köşesinde ise yaklaşık 50 cm kalınlığında, iki sıra, tek diziden oluşan bir taş temel bulunmuştur. Bunun altında bir ana duvar daha ortaya çıkartılmış ve duvarın etrafında en az üç oda tespit edilmiştir. Yapının duvarlarının yaklaşık 40 cm kalınlığında ve tekrarlamalar sonucu 4 cm'yi bulan kalınlıkta kalker içerikli sıva ile kaplı durumda olduğu bildirilmiştir. Ana duvarın güneyindeki büyük oda tabanının yeşil renkli killi toprakla kaplandığı ve üzerinin kalker içerikli bir harçla sıvandığı görülmüştür. 16 H açmasının kuzeydoğu köşesinde dikdörtgen planlı, 5x9 m boyutlarında bir yapı kalıntısı bulunmuş ve dal örgü ya da yığma tekniği ile yapılmış duvar izleri görülmüştür. Yapının kuzeydoğu kenarında, tabandan yükseltilmiş, 1.3 m çapında yuvarlak planlı kubbeli bir fırın kalıntısı otaya çıkartılmıştır. 16 H açmasında dört adet çukur tespit edilmiş ve bunlardan biri içindeki çanak çömlek parçalarına dayanılarak Ortaçağ'a tarihlendirilmiştir. Bir çukurda iskelet, diğer bir tanesinde ise tarihöncesi döneme ait çanak çömlek ve küçük taşlar bulunmuştur. Gömü çukurunun hemen batısında yer alan, çevresi 1.3 m olan başka bir çukurun, çevresine ve üzerine özenle yerleştirilmiş büyük taşlar görülmüştür. Bu taşlar kaldırıldığında çok sayıda öğütme taşı parçasının ortaya çıktığı ve bu sebeple, "adak çukuru" izlenimi taşıdığına karar verildiği bildirilmiştir. 17 H açmasının güneydoğu köşesinde iki mekana bölünmüş dörtgen planlı bir yapı kalıntısı bulunmuş, mekanlardan birinin 3x3 m boyutlarında ve etrafı duvarlarla çevrili durumda olduğu tespit edilmiştir. Bu alandaki duvar kalıntılarının 15 H açmasındakilerle aynı özelikleri taşıdığı görülmüştür. 16 I açmasında, yüzeyi yoğun bir kalker tabakası ile kaplı, iki yenileme evresi bulunan bir hendek ortaya çıkartılmıştır. 16 I açması, hendeğin en uzun izlenebildiği alandır, kuzeydoğu-güneybatı doğrultulu bu hendek, 16 H açmasının güneydoğu köşesinden geçerek, 17 H açmasının batı profiline kadar devam etmektedir. 17 H açmasında hendeğin dış kenarına paralel devam eden ve çapları 30 cm'yi bulan dört tane kazık deliği saptanmıştır. Hendeğin kuzey kenarına ait kalker kaplama, 15 H açmasının güneybatı köşesinde ortaya çıkartılmış ve 16 H açmasının kuzeybatı köşesinden geçip, güneye doğru hafif bir eğimle zemine saplanarak, batıya, kazı alanın dışına doğru devam ettiği tespit edilmiştir. 15 I açmasında tarım toprağının hemen altında dörtgen planlı bir yapının taş temeli ortaya çıkartılmıştır. 30 L açmasının kuzeydoğu köşesinde oldukça büyük taşlardan oluşan bir duvar kalıntısına rastlanmıştır. Duvarın kalınlığının kimi yerlerde dört taş sırası halinde 1.5 m'ye ulaştığı görülmüştür. Kazı alanının darlığı nedeniyle tam olarak planı anlaşılamayan duvarın, kullanılan taşların büyüklüğü ve dizilişi gözönünde bulundurularak çevirme sistemine ait olabileceği düşünülmüştür. 30 L açmasının derinleşilen kesiminde yarı genişliği 3.5 m olan ve yaklaşık 30 derece eğimli bir hendek tespit edilmiş ve dip noktasına kadar ulaşılmıştır. Yaklaşık 1.5 m derinliğindeki hendeğin, en az üç tabakalı ve yaklaşık 40 cm dernilğindeki bir yerleşim dolgusunu kestiği görülmüş ve yerleşmenin bu alanda 2 m'lik bir arkeolojik dolguya sahip olduğu anlaşılmıştır. Bu alanda kalker oluşumlu anakaya yüzeyinin yer yer düzeltildiği, çukurlar açıldığı saptanmış ve höyüğün en eski tabakasına ulaşılmıştır.

Çanak Çömlek: 15 H açmasındaki kalker kaplı tabanda iki adet depolama kabı in-situ olarak bulunmuştur.

İnsan Kalıntıları: 16 H açmasındaki çukurların birinde kısmen tahrip olmuş bir iskelet açığa çıkartılmıştır. Yetişkin bir kadına ait olduğu anlaşılan gömünün, hocker pozisyonda yatırıldığı ve bacak kısımlarının sonradan tahrip olduğu bildirilmiştir.

Diğer: Kalkolitik Çağ'a ait buluntular arasında spatül, bız, sapan tanesi, kemik boncuk, taştan kadın heykelcigi, yassı balta, mermer halka parçası, kemik kaşık sapı ve boncuklar vardır, ancak henüz ayrıntılı olarak yayınlanmamıştır.

Yorum ve tarihleme: Akçalar Sırtı Höyüğü'nde çapı üst konide 100 m, güney kazı alanında ise 70 m olan iki hendek sistemi ve bunların çevrelediği bir yerleşme ortaya çıkartılmıştır. Yerleşmenin özellikle üst kesiminde, 1. tabaka olarak değerlendirilen dolguda ele geçen çanak çömleğin, bölgedeki diğer yerleşmelerde görülmediği, Orman Fidanlığı, Höyücek ve Demircihöyük gibi İç Batı Anadolu yerleşmeleri ile benzerlik taşıdığı bildirilmiştir. Buluntu grubu içinde, kemik kaşık, spatül ve mablak gibi Marmara Bölgesi ve Balkanlar'daki Neolitik yerleşmeler için tipik alet toplulukları da yer almaktadır. Akçalar Sırtı Höyüğü en yakınındaki prehistorik yerleşme, Ilıpınar ile de benzerlikler taşımaktadır ancak buradan bilinmeyen buluntular da ele geçirilmiştir. Bütün bunlar göz önünde bulundurulduğunda yerleşmenin Kuzeybatı Anadolu prehistoryası ile ilgili yeni bilgiler edinilmesi açısından önem taşıdığı düşünülmektedir

Kaynakça:
TAY Yerleşme - Aktopralık www.tayproject.org

Özdoğan, M., 1999.
"Anadolu'dan Avrupa'ya Açılan Kapı: Trakya, Gerçekleşen Çalışmalar ve Beklentiler", Arkeoloji ve Sanat 90: 2-28. Harita 1.